Setagaya: 'Kyoto thu nhỏ' giữa Tokyo và cách trốn mùa thu ngay trong thành phố

Đường đi: ga Shindaita, cách Shimokitazawa đúng một ga

Điểm xuất phát tôi khuyên dùng là ga Shindaita (新代田), tuyến Keio Inokashira.

Từ Shibuya, anh chị lên tuyến Inokashira ở khu vực tòa Mark City, đi hướng Kichijoji. Thứ tự các ga là Shibuya – Shinsen – Komaba-Todaimae – Ikenoue – Shimokitazawa – Shindaita. Tổng cộng khoảng 7–8 phút, giá vé lẻ chỉ trên dưới 150 yên (tuyến này rẻ vì quãng ngắn). Thẻ Suica hoặc Pasmo quẹt thẳng, không cần mua vé giấy.

Một cảnh báo thật, và là lỗi rất nhiều người mắc: tàu nhanh (kyuko) của tuyến Inokashira KHÔNG dừng ở Shindaita. Nó dừng Shimokitazawa rồi phóng thẳng. Anh chị phải lên tàu thường — loại ghi 各駅停車 (kakueki teisha), dừng mọi ga. Nếu lỡ lên nhầm tàu nhanh cũng không sao: xuống Shimokitazawa rồi đi bộ ngược lại chừng 10–12 phút là tới, và đoạn đi bộ đó thực ra khá đẹp.

Từ cửa ga Shindaita, chỉ khoảng 3 phút đi bộ là đã chạm vào dải đất chạy dọc tuyến đường ray cũ — khu vực người địa phương gọi chung là "Senrogai" (線路街, phố đường ray). Đây là phần đáng chú ý nhất và tôi sẽ nói kỹ ở mục sau.

Vài lưu ý hậu cần: Shindaita là ga nhỏ, tiện ích rất hạn chế. Đừng tính chuyện gửi vali ở đây. Nếu đi từ sân bay hoặc đang đổi khách sạn, hãy gửi đồ ở Shibuya hoặc Shimokitazawa rồi mới đi tiếp. Nhà vệ sinh cũng nên giải quyết ở ga lớn hoặc trong quán cà phê mà mình có mua đồ — cửa hàng tiện lợi trong khu dân cư Nhật thường không mở toilet cho khách vãng lai.

Khu nhà ở do kiến trúc sư thiết kế và cái chợ phiên cuối tuần

Điểm nhấn của cả chuyến đi nằm ở đây.

Khi tuyến đường sắt chạy qua khu này được hạ ngầm, cả một dải đất dài giữa Shimokitazawa và các ga lân cận được giải phóng. Thay vì bán đứt cho một tập đoàn dựng chung cư cao tầng, người ta chia nhỏ thành chuỗi công trình thấp tầng: một phần là nhà ở cho thuê, một phần là cửa hàng, quán ăn, không gian làm việc chung, và ở giữa là những khoảng sân chung mở thẳng ra đường đi bộ. Toàn bộ do các văn phòng kiến trúc trẻ thiết kế, theo tinh thần mà người Nhật hay nói là làm ra "cái phố mà người ta có thể đi dạo trong đó".

Kết quả là một không gian rất lạ với người quen Tokyo: mái nhà thấp lè tè hai tầng, tường trắng và gỗ mộc, hành lang ngoài trời, không có mặt kính khổng lồ, không có bảng hiệu nhấp nháy. Cửa hàng nằm tầng trệt, người thuê ở tầng trên. Nghĩa là anh chị đang đi giữa nhà người ta, chứ không phải giữa một trung tâm thương mại giả trang thành phố cổ.

Cuối tuần, những khoảng sân chung này biến thành chợ phiên. Không phải chợ đêm ồn ào — nó gần với khái niệm "marché" châu Âu hơn: vài chục gian bày trên bàn gấp, bán rau hữu cơ, bánh mì men tự nhiên, cà phê rang thủ công, đồ gốm, đồ khô, đồ cũ, sách cũ, và mấy thứ rất khó gọi tên như xà phòng làm từ dầu ăn thừa. Người bán phần lớn là hộ nhỏ, tự làm tự bán, có người ở ngay trong quận.

Cái đẹp của nó vào mùa thu là sự trùng khớp: những khối bê tông và gỗ mộc màu trung tính, cây trồng trong sân đã chuyển đỏ, người ta ngồi bệt trên bậc thềm uống cà phê cốc giấy, trẻ con chạy vòng quanh, và lá rơi xuống mặt bàn hàng. Ảnh chụp ở đây không giống ảnh Kyoto, cũng chẳng giống ảnh Shibuya. Nó là thứ riêng.

Lưu ý quan trọng: lịch chợ phiên thay đổi theo tháng và theo thời tiết. Có tuần là chợ đồ ăn, có tuần là chợ sách cũ, có tuần không có gì cả, mưa lớn thì huỷ. Trước khi đi, anh chị nên tra lịch sự kiện trên trang chính thức hoặc Instagram của khu tổ hợp — người Nhật cập nhật lịch sự kiện trên Instagram nhanh hơn website nhiều. Đừng bay nửa vòng trái đất rồi đến vào một sáng thứ Tư yên ắng và tự hỏi chợ đâu.

Mẹo đi chợ phiên cho ra hồn

Giờ đẹp là 10 giờ đến 12 giờ trưa. Đa số chợ phiên kiểu này mở khoảng 10–11 giờ và dọn tầm 16–17 giờ, có nơi sớm hơn. Đến sớm thì hàng còn đủ, đến muộn thì đồ ăn ngon đã hết nhưng đổi lại ánh sáng chiều đẹp và người bán rảnh để nói chuyện. Nếu mục tiêu là ảnh, tôi chọn khoảng 14–15 giờ; nếu mục tiêu là ăn, đi buổi sáng.

Mang tiền mặt, mệnh giá nhỏ. Đây là chỗ nhiều người Việt bị hớ. Tokyo giờ rất phổ biến thanh toán không tiền mặt, nhưng chợ phiên là ngoại lệ: gian hàng nhỏ do một người bán, không máy POS, nhiều nơi chỉ nhận tiền mặt hoặc ví điện tử nội địa (mà loại này du khách khó đăng ký). Tôi khuyên mang sẵn khoảng 5.000–10.000 yên tiền mặt, trong đó có tờ 1.000 yên và tiền xu 100 yên. Rút tiền ở máy ATM trong 7-Eleven là cách dễ nhất cho thẻ nước ngoài.

Mang túi vải. Nhật thu phí túi nilon từ năm 2020, gian hàng nhỏ thường không phát túi. Một cái túi gấp bỏ trong balô sẽ cứu anh chị khi lỡ mua ba ổ bánh mì và một hũ mứt.

Đừng mặc cả. Văn hoá chợ phiên Nhật không có mặc cả. Giá ghi sao trả vậy, kể cả với đồ cũ. Trả giá bị coi là bất lịch sự chứ không phải khôn ngoan.

Hỏi trước khi chụp gian hàng. Câu "Shashin, ii desu ka?" (Chụp ảnh được không ạ?) kèm cái chỉ tay vào máy là đủ. Gần như ai cũng đồng ý, nhiều người còn nhiệt tình sắp lại hàng cho đẹp. Nhưng hỏi và không hỏi là hai chuyện khác hẳn nhau.

Đừng ăn khi đang đi. Ở chợ phiên Nhật, người ta mua đồ rồi ngồi xuống ghế, bậc thềm, hoặc khu bàn chung để ăn. Vừa đi vừa ăn trong khu dân cư là thứ người bản địa gần như không làm.

Lá đỏ ở Tokyo rơi vào lúc nào

Đây là phần nhiều người tính sai lịch nhất.

Momiji (lá phong đỏ) ở Nhật đi từ bắc xuống nam, từ núi cao xuống đồng bằng. Hokkaido bắt đầu từ cuối tháng 9. Vùng núi quanh Nikko, Kawaguchiko, Hakone thường đẹp nhất trong tháng 11. Nhưng nội đô Tokyo thì muộn hơn hẳn, vì thành phố giữ nhiệt — hiệu ứng đảo nhiệt đô thị làm cây chậm chuyển màu.

Ở Tokyo, khoảng thời gian đáng tin nhất là cuối tháng 11 đến khoảng tuần thứ hai của tháng 12. Có năm ấm thì đỉnh điểm rơi hẳn vào đầu tháng 12. Lá bạch quả (ichou, màu vàng) thường vào form sớm hơn momiji chừng một tuần.

Điều này có hệ quả rất thực tế. Nếu anh chị lên lịch đi Nhật ngắm lá vào đầu tháng 11 và chủ yếu ở Tokyo, khả năng cao là cây trong phố vẫn còn xanh. Ngược lại, nếu đi đầu tháng 12 và nghĩ mình đã lỡ mùa, thì ở Tokyo lại vừa đẹp. Trước khi chốt vé, nên tra dự báo lá đỏ (kouyou yohou) do các trang thời tiết Nhật công bố từ khoảng tháng 9 hằng năm, rồi cập nhật lại một lần vào giữa tháng 11.

Vài con số thời tiết để chuẩn bị đồ: cuối tháng 11 Tokyo thường dao động khoảng 9–17 độ, đầu tháng 12 xuống còn khoảng 5–13 độ. Nắng thì ấm áp dễ chịu, nhưng mặt trời lặn rất sớm — quanh 16 giờ 30. Nghĩa là 16 giờ trời đã ngả tối, 17 giờ là đêm hẳn. Ai định chụp ảnh phải dồn hết vào buổi chiều, đừng ngủ nướng rồi 15 giờ mới ra khỏi khách sạn. Áo khoác mỏng cộng một lớp lót là đủ ban ngày, nhưng nên có thêm khăn cho lúc trời tắt nắng, vì nhiệt độ tụt rất nhanh.

Một mẹo ít người nói: đi sau một ngày mưa. Lá ướt bám xuống mặt nhựa thành từng mảng, màu đậm hơn hẳn, và đường phố vắng hơn thường lệ.

Những chỗ ngắm lá khác quanh Setagaya

Nếu đã đến khu này, đừng chỉ đi một điểm. Setagaya rộng và có nhiều chỗ đáng ghé, đa số miễn phí.

Todoroki Keikoku (thung lũng Todoroki) — điểm mạnh nhất của Setagaya về cảnh. Đây là thung lũng tự nhiên duy nhất trong 23 quận Tokyo, một khe suối dài khoảng một cây số với đường mòn chạy dọc dưới tán cây. Nhiệt độ trong thung lũng mát hơn bên ngoài thấy rõ. Cuối đường có chùa Todoroki Fudoson và một quán trà nhìn xuống suối. Đi tàu Tokyu Oimachi đến ga Todoroki, ra khỏi ga vài chục mét là tới. Lưu ý: những năm gần đây một số đoạn đường mòn từng bị đóng để kiểm tra và xử lý cây có nguy cơ đổ, nên anh chị kiểm tra thông báo của quận Setagaya trước khi đi cho chắc.

Chùa Gotokuji — nổi tiếng thế giới nhờ hàng nghìn tượng mèo vẫy tay (maneki-neko) xếp thành từng bậc. Mùa thu Gotokuji còn có bạch quả vàng rực và momiji quanh ngôi tháp ba tầng. Vào cửa miễn phí. Đi Odakyu đến ga Gotokuji, hoặc đi tàu điện Setagaya đến ga Miyanosaka rồi đi bộ vài phút. Đây có lẽ là chỗ "giống Kyoto" nhất trong quận theo nghĩa đen nhất.

Công viên Kinuta (Kinuta Koen) — công viên lớn, bãi cỏ rộng, hàng cây chuyển màu đẹp và không khí gia đình rất Nhật: người trải bạt, trẻ con đá bóng, người già tập thể dục.

Công viên Olympic Komazawa — di sản của Olympic Tokyo 1964, kiến trúc bê tông thời đó vẫn còn nguyên, hàng bạch quả vàng dọc đường chạy bộ. Hợp cho ai thích kiến trúc hiện đại kiểu cũ.

Tàu điện Setagaya (Setagaya-sen) — tuyến tàu hai toa chạy chậm xuyên khu dân cư, giá vé đồng hạng trên dưới 170 yên một lượt bất kể đi bao xa. Bản thân việc ngồi tàu này đã là trải nghiệm: tàu chạy sát nhà dân, dừng ở những cái ga chỉ có một sân ke và một máy quẹt thẻ.

Nếu anh chị đi vào giữa tháng 12, còn một thứ đặc biệt: Setagaya Boroichi, phiên chợ có lịch sử hơn 400 năm, họp mỗi năm hai đợt vào ngày 15–16 tháng 12 và 15–16 tháng 1. Hàng trăm gian bày dọc phố, bán đồ cũ, nông sản, đồ ăn vặt. Đông kinh khủng, chen chân không lọt, nhưng là loại "đông vui" chứ không phải "đông mệt". Lịch cụ thể và tình hình tổ chức từng năm nên tra lại trên trang của quận.

Ghép với Shimokitazawa cho trọn ngày

Shindaita cách Shimokitazawa đúng một ga, và hai nơi này bổ sung cho nhau rất tốt.

Shimokitazawa là khu của người trẻ: đồ secondhand, quán cà phê rang xay, sân khấu kịch nhỏ, phòng thu, quán curry. Nó ồn hơn Setagaya thuần dân cư nhưng vẫn nhỏ và dễ chịu, không có cảnh biển người như Shibuya. Khu này nổi tiếng về curry đến mức có hẳn sự kiện curry riêng hằng năm, và tôi khuyên anh chị ăn trưa ở đây thay vì loay hoay tìm quán trong khu nhà ở — khu dân cư quanh Shindaita rất ít hàng quán, và những chỗ có thì nhỏ, hay hết chỗ.

Lịch trình một ngày tôi hay dùng:

• 9 giờ 30: từ Shibuya lên tàu thường tuyến Inokashira, xuống Shindaita.
• 10 giờ – 12 giờ: đi bộ vòng khu dân cư quanh ga, rồi vào chợ phiên. Ăn nhẹ bằng đồ mua tại chỗ.
• 12 giờ 30: đi bộ dọc dải đường ray cũ sang Shimokitazawa (khoảng 10–15 phút, đường phẳng, dễ đi, có ghế ngồi dọc đường).
• 13 giờ: ăn curry hoặc mì ở Shimokitazawa, cà phê một chỗ có bàn cạnh cửa sổ.
• 14 giờ 30 – 16 giờ: lang thang các ngõ Shimokitazawa, tiệm đồ cũ, tiệm đĩa than.
• 16 giờ: quay lại khu dân cư chụp ánh sáng cuối ngày, hoặc bắt tàu đi Gotokuji nếu còn sức.
• 17 giờ 30: về Shibuya hoặc Shinjuku ăn tối.

Ai có hai ngày thì tách Todoroki Keikoku ra một buổi riêng, vì đi bộ trong thung lũng cộng với chùa Todoroki Fudoson mất ít nhất hai tiếng, chưa kể thời gian di chuyển.

Phép lịch sự: đây là nơi người ta đang sống

Phần này tôi muốn nói kỹ, vì nó quan trọng hơn mọi mẹo chụp ảnh ở trên.

Con ngõ đẹp mà anh chị vừa thấy trên Instagram không phải là điểm du lịch. Không có vé, không có bảo vệ, không có nhà vệ sinh công cộng, và cũng không có ai được trả tiền để chịu đựng khách. Đó là đường về nhà của một gia đình nào đó. Vài năm gần đây ở Nhật đã có nhiều vụ khu dân cư phải dựng rào, treo biển cấm chụp ảnh, thậm chí che hẳn tầm nhìn đẹp — vì du khách cư xử tệ. Đừng góp phần khiến chuyện đó xảy ra ở đây.

Những nguyên tắc cụ thể:

Không chĩa ống kính vào cửa sổ, ban công, quần áo phơi, hay biển tên nhà (hyosatsu). Biển tên ghi họ của chủ nhà — đăng lên mạng là làm lộ thông tin cá nhân của người ta. Biển số xe cũng vậy.

Không dùng chân máy trên đường dân sinh. Ngõ ở Setagaya rộng chừng 3–4 mét, xe giao hàng và xe đạp chở trẻ con đi qua liên tục. Một cái tripod chắn giữa ngõ là chắn đường thật, không phải chuyện nhỏ.

Không bước vào phần sân, bậc thềm, hay khoảng trồng cây trước nhà, dù cửa mở và không có hàng rào. Ranh giới ở Nhật nhiều khi chỉ là một viên gạch lát khác màu, nhưng nó vẫn là ranh giới.

Giữ giọng nhỏ, nhất là buổi sáng và sau 20 giờ. Nhà ở Nhật cách âm kém hơn anh chị tưởng. Nhóm bốn năm người nói chuyện ở mức bình thường ngoài ngõ đã là ồn với người bên trong.

Tránh khung giờ 7 giờ 30 đến 9 giờ sáng. Đó là giờ người lớn đi làm, trẻ con đi học, đường ngõ chật kín xe đạp. Đứng chụp ảnh giữa dòng người đi làm là kiểu phiền phức không cần thiết. Sau 10 giờ sáng khu này vắng hẳn.

Không nhặt, xếp, hay dàn dựng lá rụng trước cửa nhà người ta. Nghe buồn cười nhưng đây là chuyện có thật: nhiều người quét lá mỗi sáng, và việc anh chị bới đống lá ra cho "tự nhiên" là phá công của họ.

Rác mang theo về. Setagaya gần như không có thùng rác công cộng. Túi nilon bỏ trong balô, vứt ở ga hoặc khách sạn. Cũng đừng để cốc cà phê lên tường rào hay bậc thềm nhà dân.

Không bay flycam. Khu dân cư nội đô Tokyo nằm trong vùng hạn chế bay, và ngay cả khi có giấy phép thì cũng không nên.

Nói gọn lại: đi như một người khách được mời vào nhà, không phải như người mua vé vào công viên chủ đề.

Ai nên đi và ai không nên

Nên đi, nếu anh chị: đã đến Tokyo ít nhất một lần và muốn thứ khác; thích kiến trúc, cà phê, đồ thủ công; đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ và cần một ngày nhẹ nhàng không leo trèo; hoặc đơn giản là muốn một buổi chiều không phải chen chúc.

Không nên đi, nếu anh chị: chỉ có ba ngày ở Tokyo và chưa kịp đi Asakusa, Meiji Jingu, Toyosu; kỳ vọng cảnh "wow" kiểu Kinkakuji; hoặc rơi vào giữa tuần mà mục tiêu chính là chợ phiên — vì chợ chỉ họp cuối tuần, và không phải cuối tuần nào cũng có.

Và một lời thành thật cuối cùng: chỗ này đẹp theo kiểu phải chậm mới thấy. Nếu anh chị xuống ga, đi vòng mười phút, không thấy gì "đáng chụp" rồi bỏ đi, thì đúng là chẳng có gì thật. Cái hay của Setagaya mùa thu nằm ở việc ngồi xuống một bậc thềm, cầm ly cà phê, nhìn lá rơi xuống nắp cống, nghe tiếng chuông xe đạp ở đầu ngõ, và nhận ra mình đang ở giữa một trong những thành phố lớn nhất thế giới mà không nghe thấy nó. Cảm giác đó không lên ảnh được. Nhưng nó là lý do đáng đi.

Trước khi lên đường, anh chị nhớ kiểm tra lại ba thứ trên trang chính thức: lịch chợ phiên cuối tuần, tình trạng mở cửa của đường mòn Todoroki Keikoku, và dự báo lá đỏ cập nhật của năm đó. Ba thứ này thay đổi hằng năm, và không có gì tiếc bằng việc đi đúng chỗ nhưng sai mất một tuần.